جایگاه سرمایۀ اجتماعی در ارتقای تعلق مکانی (مورد مطالعه: مناطق روستایی شهرستان زابل)

نوع مقاله: پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران

2 کارشناسی‌ارشد توسعة کشاورزی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان، ایران

3 دکتری ترویج کشاورزی، پردیس کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه تهران، کرج، ایران

چکیده

پژوهش حاضر با هدف بررسی جایگاه سرمایة اجتماعی در ارتقای تعلق مکانی در بین مردم روستایی انجام گرفت. این تحقیق شامل پیمایش پرسشنامه‌‌ای بود. جامعة آماری پژوهش شامل همة سرپرستان خانوارهای روستایی شهرستان زابل به تعداد 26010 نفر بود که از بین آن‌ها 310 نفر به روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چندمرحله‌ای با انتساب متناسب در میان هشت روستای مورد مطالعه انتخاب شدند. روایی صوری و محتوایی پرسشنامه براساس نظر کارشناسان محلی و استادان دانشگاهی تأیید شده، و پایایی آن از طریق محاسبة ضریب آلفای کرونباخ برای مقیاس‌های مختلف تأیید شد. طبق یافته‌های تحقیق، نزدیک به 24 درصد پاسخ‌گویان دارای تعلق مکانی کم، 49 درصد دارای تعلق مکانی متوسط، و 27 درصد دارای تعلق مکانی زیاد بودند.با توجه به ضرایب همبستگی، بین سرمایة اجتماعی و تعلق مکانی پاسخ‌گویان رابطة معنادار وجود دارد.نتایج تحلیل مسیر نشان داد سرمایة اجتماعی بیشترین تأثیر را بر تعلق مکانی دارد (با میزان تأثیر کل 268/0+). متغیرهای وضعیت شغلی (249/0+)، بهره‌مندی از خدمات (207/0+)، عضویت در نهادهای روستایی (197/0+)، طول اقامت در روستا (195/0+)، مهاجرت اعضای خانواده (188/0-)، و رضایت از زندگی (156/0+) در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند. در مجموع، براساس یافته‌های تحقیق، بهره‌گیری از راهبردهای مشارکتی در راستای ارتقای سرمایة اجتماعی و پیشبرد توسعة یکپارچۀ محلی می­تواند به افزایش تعلق مکانی و سکونت پایدار در مناطق روستایی شهرستان زابل منجر شود.

کلیدواژه‌ها


بدیعی ازنداهی، مرجان، و پوینده، محمدهادی (1392). پدیدارشناسی و رابطة هویت و مکان در مقیاس‌های جغرافیایی. نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی، سال 5، شمارة 2، صفحات 19-1.

بزی، خدارحم (1385). تحلیلی بر روند شهرنشینی و توسعة فیزیکی شهر زابل معصومه. مجلة مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی (چشم‌‌انداز جغرافیایی در مطالعات انسانی)، دورة 1، شمارة 2، صفحات 28-5.

پیری، حبیب، و عمرانی، محمد (1389). سنجش توسعه‌یافتگی در مناطق روستایی استان سیستان و بلوچستان معصومه. تحقیقات اقتصاد کشاورزی، دورة 2، شمارة 3، صفحات 143-125.

توکلی، مرتضی، و موسوی، سید محمود (1388). تحلیل تأثیر حس تعلق مکانی زنان روستایی شیعة مرزنشین بر مهاجرت در منطقة سیستان. بانوان شیعه. سال 6، شمارة 21، صفحات 184-161.

رهنما، محمدرحیم، و رضوی، محمدمحسن (1391). بررسی تأثیر حس تعلق مکانی بر سرمایة اجتماعی و مشارکت در محلات شهر مشهد. نشریةهنرهایزیبا - معماریوشهرسازی، دورة 17، شمارة 2، صفحات 29-36.

زیاری، کرامت‌الله، شریفی، امیر، و نعیمی، کیومرث (1393). ارزیابی نقش توسعة اجتماعی در تحکیم حس مکانی؛ مطالعة موردی: محلات ناحیة10 شهر سنندج. آمایشجغرافیاییفضا، سال 4، صفحات 98-83.

سردارنیا، خلیل‌الله (1390). اثر سرمایة اجتماعی بر حکمرانی خوب. ماهنامة اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره‌های 259-260، صفحات 145-132.

شفیعا، محمدعلی، و شفیعا، سعید (1391). بررسی رابطة توسعة پایدار اجتماعی و سرمایة اجتماعی، نمونه: ساکنان محلة غیررسمی شمیران نو. جامعه­شناسی کاربردی، سال 23، شمارة پیاپی 46، شمارة دوم، صفحات 164-139.

شکوئی، حسین (1386). اندیشه‌های نو در فلسفة جغرافیا. جلد اول، چاپ نهم، تهران: مؤسسة جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی.

شیخی، محمد، امینی، سعیده، و نظامی، آناهیتا (1394). مطالعة تطبیقی حس تعلق مکانی در سکونتگاه‌های رسمی و غیررسمی (مورد مطالعه: شهر جدید پرند و نسیم شهر). فصل‌نامة علوم اجتماعی. دورة 69، شمارة 69، صفحات 74-45.

عابدی سروستانی، احمد (1393). تعلق مکانی، نگرش و رفتار محیط زیستی گردشگران پارک‌های جنگلی. پژوهش‌هایمحیطزیست، سال 5، شمارة 9، صفحات 46-35.

فاضل‌نیا، غریب (1393).«سنجش و مقایسة تطبیقی شاخص‌های کیفیت زندگی در خانواده‌های گسترده و هسته‌ای؛ مطالعة موردی: مناطق روستایی بخش پشت‌آب زابل. فصل‌نامة پژوهش‌های روستایی، سال 5، شمارة 4، صفحات 874-849.

فاضل‌نیا، غریب، تقدیسی، احمد، و ملانوروزی، معصومه (1395). بررسی تأثیر تغییرات الگوی مسکن در روستا- شهرها (مطالعة موردی: روستا-شهر محمدآباد شهرستان زابل). فصل‌نامة فضای جغرافیایی، شمارة 53، صفحات 172-151. 

فروزنده، علی‌جوان، و مطلبی، قاسم (1390). مفهوم حس تعلق به مکان و عوامل تشکیل‌دهندة آن. هویت شهر، شمارة 8، سال 5، صفحات 37-27.

فلاحت، محمدصادق (1385). مفهوم حس مکان و عوامل شکل‌دهندة آن. نشریةهنرهایزیبا، شمارة 26، صفحات 66-57.

قاسمی، وحید، و نگینی، سمیه (1389). بررسی تأثیر بافت محلات بر هویت اجتماعی، با تأکید بر هویت محل‌های در شهر اصفهان. مطالعات پژوهش‌هایشهریومنطقه‌ای، سال 2، شمارة 7، صفحات 136-113.

کاشی، حسین، و بنیادی، ناصر (1392). تبیین مدل هویت مکان- حس مکان و بررسی عناصر و ابعاد مختلف آن، نمونة موردی: پیاده‌راه شهر ری. نشریة هنرهای زیبا- معماری و شهرسازی، دورة 18، شمارة 3، صفحات 52-43.

مظلومی، سید مازیار (1389). تأثیرپذیری ابعاد حس مکان از ادراکات ذهنی در محله‌های مسکونی شهری. پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، دورة 1، شمارة 3، صفحات 150-131.

وارثی، حمیدرضا، عامل بافنده، مهدی، و محمدزاده، محمد (1389). بررسی و تحلیل مؤلفه‌های هویت شهری و رابطة آن با میزان تعلق مکانی ساکنین شهرهای جدید (مطالعة موردی: شهر گلبهار). پژوهشو برنامه‌ریزیشهری، سال 1، شمارة 2، صفحات 36-17.

Altman, I., & Low, S. M. (1992). Place attachment. New York: Plenum Press.

Bonaiuto, M., Carrus, G., Martorella, H., & Bonnes, M. (2002). Local identity processes and environmental attitudes in land use changes: The case of natural protected area. Journal of Economic Psychology, 23, 631–653.

Brown, G. G., Reed, P., & Harris, C. C.(2002). Testing a place-based theory for environmental evaluation: An Alaska case study. Applied Geography, 22, 49–76.

Chigbu, U. E. (2013). Fostering rural sense of place: the missing piece in Uturu, Nigeria. Development in Practice, 23(2), 264-277.

Cuba, L., & Hummon, D. (1993). A place to call home: Identification with dwelling, community and region. Sociological Quarterly, 34, 111–131.

Dale, A., Ling, C., & Newman, L. (2008). Does place matter? Sustainable community development in three Canadian communities. Ethics, Place & Environment, 11, 267–281.

Eisenhauer, B. W., Krannich, R. S., & Blahna, D. J. (2000). Attachments to special places on public lands: An analysis of activities, reason for attachments and community connections. Society & Natural Resources, 13, 421–441.

Hernández, B., Hidalgo, M. C., Salazar-Laplace, M. E., & Hess, S. (2007). Place attachment and place identity in natives and non-natives. Journal of Environmental Psychology, 27, 310–319.

Hidalgo, M. C., & Hernandez, B. (2001). Place attachment: Conceptual and empirical questions. Journal of Environmental Psychology, 21, 273–281.

Jorgensen, B., & Stedman, R. (2006). A comparative analysis of predictors of sense of place dimensions: Attachment to, dependence on and identification with lakeshore properties. Journal of Environment Management, 79, 316–327.

Kaltenborn, B. P. & Bjerke, T.(2002). Associations between environmental value orientations and landscape preferences. Landscape and Urban Planning, 59, 1–11.

Kyle, G.; Graefe, A., & Manning, R.(2005). Testing the dimensionality of place attachment in recreational settings. Environment and Behavior, 37(2), 153-177.

Manzo, L. C. (2003). Beyond house and have: Towards a revisioning of emotional relationships with places. Journal of Environmental Psychology, 23, 47–61.

Mishra, S.; Mazumdar, S., & Suar, D. (2010). Place attachment and flood preparedness. Journal of Environmental Psychology, 30, 187-197.

Norton, B. G., & Hannon, B.(1997). Environmental values: A place-based theory. Environmental Ethics, 19, 227–245.

Relph, E. (1976). Place and placelessness. London: Pion.

Shamai, S. (1991). Sense of place: An empirical measurement. Geoforum, 22, 347–358.

Soini, K. Vaarala, H., & Pouta, E. (2012). Residents’ sense of place and landscape perceptions at the rural–urban interface. Landscape and Urban Planning, 104, 124– 134.

Stedman, R. (2003). Is it really just a social construction? The contribution of the physical environment to sense of place. Society & Natural Resources, 16, 671–685.

Tuan, Y. F. (1977). Sense of place: The perspective of experience. Minneapolis, MN: University of Minnesota Press.

Twigger-Ross, C. L., & Uzzell, D. L.(1996). Place and identity process. Journal of Environmental Psychology,16, 205-220.

Vogt, C. A., & Marans, R. W. (2004). Natural resources and open space in the residential decision process: A study of recent movers to fringe counties in southeast Michigan. Landscape and Urban Planning, 69, 255–269.

Vorkinn, M. & Riese, H. (2001). Environmental concern in a local context. The significance of place attachment. Environment and Behavior, 33, 249–263.

Williams, D. R., & Vaske, J. J. (2003). The measurement of place attachment: Validity and generalizability of a psychometric approach. Forest Science, 49(6), 830-840.